Nhật Bản đang đứng trước một bài toán ngày càng rõ nét: dân số già hóa nhanh trong khi lực lượng lao động phục vụ y tế và chăm sóc người cao tuổi không đáp ứng đủ nhu cầu. Trước sức ép này, việc đưa trí tuệ nhân tạo (AI) và robot vào các hoạt động chăm sóc sức khỏe đang được xem là một trong những hướng đi quan trọng nhằm giảm áp lực lên nguồn nhân lực.
Trong Sách Trắng thường niên năm 2026, Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản cảnh báo tình trạng thiếu bác sĩ, điều dưỡng viên và nhân viên chăm sóc có thể trở thành một trong những thách thức lớn đối với hệ thống y tế và phúc lợi của nước này. Nội dung báo cáo được trình lên Nội các Nhật Bản trong cuộc họp ngày 29/9.
Thiếu nhân lực trở thành mối lo lớn
Kết quả khảo sát 3.000 người Nhật trong độ tuổi từ 20 đến 74 cho thấy mức độ quan ngại khá cao về khả năng thiếu nhân lực trong các lĩnh vực liên quan đến chăm sóc sức khỏe.
Có 81,3% người tham gia khảo sát lo lắng về tình trạng thiếu nhân viên chăm sóc điều dưỡng, trong khi 74,5% quan tâm đến nguy cơ thiếu nhân lực y tế. Những con số này cho thấy vấn đề không chỉ được nhìn nhận từ phía cơ quan quản lý hay các cơ sở y tế mà đã trở thành mối quan tâm đáng kể trong xã hội.
Áp lực dự kiến còn tăng mạnh trong những năm tới. Khoảng năm 2040, thế hệ bùng nổ dân số thứ hai của Nhật Bản, chủ yếu sinh vào đầu những năm 1970, sẽ bước vào nhóm tuổi từ 65 trở lên. Đây cũng được dự báo là thời điểm số người cao tuổi tại Nhật Bản đạt mức cao nhất, kéo theo nhu cầu chăm sóc y tế và hỗ trợ sinh hoạt gia tăng.
Trong khi đó, số lượng lao động có khả năng đáp ứng nhu cầu này lại không tăng tương ứng. Điều đó đặt hệ thống y tế, điều dưỡng và phúc lợi xã hội trước yêu cầu phải tìm thêm những phương thức hỗ trợ ngoài việc chỉ bổ sung nhân sự.
AI và robot được kỳ vọng giảm áp lực cho người lao động
Trước triển vọng này, Nhật Bản đang hướng nhiều hơn tới các công nghệ có khả năng tự động hóa hoặc hỗ trợ con người thực hiện công việc.
AI có thể được sử dụng trong những nhiệm vụ liên quan đến phân tích thông tin và hỗ trợ bác sĩ đưa ra chẩn đoán. Robot có thể đảm nhận hoặc hỗ trợ một số hoạt động trong bệnh viện, cơ sở chăm sóc người cao tuổi, qua đó giúp nhân viên y tế và điều dưỡng giảm bớt một phần công việc.
Mức độ chấp nhận của xã hội đối với những ứng dụng này cũng tương đối cao. Hơn 70% số người được khảo sát ủng hộ việc đưa công nghệ mới vào các hoạt động chăm sóc sức khỏe.
Trong đó, 73,7% đồng tình với việc sử dụng robot để hỗ trợ giao tiếp và tương tác giữa nhân viên chăm sóc với bệnh nhân hoặc người cao tuổi. 72,4% ủng hộ việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ bác sĩ trong quá trình chẩn đoán bệnh. Việc sử dụng robot trong phẫu thuật cũng nhận được sự đồng thuận của hơn 70% người tham gia khảo sát.
Những kết quả này cho thấy công nghệ đang dần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ tự động hóa mà còn như một công cụ bổ trợ cho đội ngũ chuyên môn trong bối cảnh thiếu lao động.
Vẫn tồn tại những lo ngại về công nghệ
Dù nhận được sự ủng hộ tương đối lớn, việc đưa AI và robot vào lĩnh vực y tế không phải không có trở ngại.
Một bộ phận người dân vẫn quan tâm đến vấn đề an toàn khi sử dụng công nghệ mới. Trong nhóm những người thể hiện sự phản đối hoặc còn do dự, 26,3% cho rằng tính an toàn là một vấn đề đáng lo ngại.
Bên cạnh đó là câu hỏi về vai trò của tương tác trực tiếp giữa con người với con người. Trong lĩnh vực y tế và chăm sóc người cao tuổi, giao tiếp, sự đồng cảm và khả năng thấu hiểu hoàn cảnh của bệnh nhân vẫn giữ vai trò quan trọng. Việc phụ thuộc quá nhiều vào máy móc có thể làm giảm những tiếp xúc trực tiếp này nếu công nghệ được triển khai không phù hợp.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là đưa càng nhiều công nghệ vào bệnh viện hay cơ sở chăm sóc càng tốt. Các đơn vị chuyên môn cần làm rõ công nghệ mang lại lợi ích gì, mức độ an toàn ra sao và nó hỗ trợ con người ở những công việc nào.
Công nghệ không thay thế hoàn toàn con người
Định hướng được đặt ra là sử dụng AI và robot như công cụ bổ trợ, đồng thời tiếp tục cải thiện điều kiện làm việc của đội ngũ y tế và chăm sóc.
Về lâu dài, Nhật Bản cần giải quyết đồng thời hai bài toán: nâng cao năng suất thông qua công nghệ và duy trì một lực lượng lao động đủ khả năng cung cấp dịch vụ y tế, chăm sóc và an sinh xã hội.
Điều này có nghĩa AI và robot có thể giúp giảm bớt những công việc lặp lại, hỗ trợ xử lý thông tin hoặc thực hiện một số nhiệm vụ kỹ thuật, nhưng con người vẫn giữ vai trò trung tâm trong quá trình chăm sóc và điều trị.
Trong bối cảnh dân số già hóa tiếp tục diễn ra, Nhật Bản đang tìm cách kết hợp đổi mới công nghệ với các chính sách cải thiện môi trường làm việc. Mục tiêu là duy trì khả năng cung cấp dịch vụ y tế và phúc lợi trong dài hạn, ngay cả khi nguồn nhân lực ngày càng chịu nhiều sức ép.